Co nie podlega podziałowi majątku po rozwodzie?
Kiedy zbliża się rozwód albo separacja, większość osób myśli od razu o podziale majątku. W praktyce sądowej równie ważne jest jednak ustalenie, jaki majątek niepodlegający podziałowi w ogóle nie wchodzi do „wspólnego worka”. Dopiero po wyznaczeniu granicy między majątkiem wspólnym a majątkiem osobistym można sensownie rozmawiać o podziale majątku wspólnego małżonków.
Poniżej wyjaśniam, co dzieje się z majątkiem po ustaniu wspólności majątkowej, które przedmioty majątkowe w ogóle nie są objęte podziałem majątku dorobkowego oraz jak wygląda to w praktycznej sprawie o podział majątku przed sądem.
Małżeńska wspólność majątkowa a majątek osobisty
Co do zasady, z chwilą zawarciem małżeństwa między małżonkami powstaje małżeńska wspólność majątkowa (tzw. ustawowa wspólność majątkowa). Oznacza to, że w trakcie trwania małżeństwa i w czasie trwania wspólności ustawowej gromadzony jest majątek wspólny, tzw. dorobek.
Do powstania majątku wspólnego przyczyniają się oboje małżonków. Typowe składniki majątkowe wchodzące do tego majątku to m.in.:
- wynagrodzenie za pracę i inne prawa majątkowe z tym związane,
- dochody z majątku osobistego każdego z małżonków,
- środki zgromadzone w OFE, PPE czy PPK,
- rzeczy kupione w celu zaspokojenia potrzeb rodziny – np. samochód, sprzęt RTV/AGD, mieszkanie.
Z punktu widzenia podziału majątku wspólnego kluczowy jest moment ustania wspólności majątkowej. Może do niego dojść m.in. przez:
- rozwód,
- separację,
- ustanowienie rozdzielności majątkowej (np. w formie aktu notarialnego),
- unieważnienie małżeństwa,
- w określonych sytuacjach także w przypadku śmierci jednego z małżonków.
To dzień ustania wspólności majątkowej wyznacza skład majątku wspólnego, sąd bada, jakie składniki majątku istniały w chwili ustania wspólności ustawowej, czyli w konkretnej chwili ustania wspólności.
Co nie podlega podziałowi? Majątek osobisty każdego z małżonków
Przepisy wyraźnie wskazują, że istnieje majątek osobisty każdego z małżonków. To właśnie on stanowi majątek niepodlegający podziałowi po rozwodzie. W uproszczeniu to, co należy do majątku osobistego, pozostaje wyłączną własnością jednego z małżonków, niezależnie od podziału majątku wspólnego.
Do składników majątku osobistego (czyli tego, co nie wchodzi do podziału) zalicza się przede wszystkim:
- rzeczy i prawa nabyte przed powstania majątku wspólnego, a więc sprzed ślubu, będzie to np. mieszkanie kupione przed zawarciem małżeństwa,
- przedmioty nabyte przez dziedziczenie lub zapis oraz w drodze darowizny, chyba że darczyńca wyraźnie postanowił, że mają wejść do majątku wspólnego małżonków (z wyjątkiem np. wspólności majątku spadkowego i późniejszego działu spadku),
- przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków, np. odzież, biżuteria o charakterze osobistym, przedmioty kultu religijnego,
- prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
- wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę, zwłaszcza gdy doszło do wywołanie rozstroju zdrowia,
- określone prawa majątkowe jednego z małżonków związane z jego osobą, np. autorskie prawa osobiste (choć wynagrodzenie z tego tytułu w majątku wspólnym nastąpiło jako majątek dorobkowy).
W praktyce oznacza to, że np. odszkodowanie wypłacone ci z tytułu zadośćuczynienia za wypadek czy zasiłek chorobowy zwykle zasila jego majątek osobisty, a nie jest dzielone w podziale majątku wspólnego małżonków.
Podobnie, jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, którą odziedziczyłeś po rodzicach, to co do zasady będzie to Twój majątek osobisty małżonka. Nie zmienia się to tylko dlatego, że nieruchomość była używana przez oboje małżonków.
Nakłady między majątkiem wspólnym a osobistym
To, że coś jest z natury osobiste, nie oznacza, że nie będzie podlegało żadnym rozliczeniom. W praktyce bardzo często trzeba ustalić, jakie nakłady zrobiono:
- z majątku osobistego na majątek wspólny,
- z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków,
- z majątku osobistego na majątek wspólny i odwrotnie.
Jeżeli np. remont mieszkania stanowiącego majątek osobisty małżonka został sfinansowany z pieniędzy wspólnych i zwiększyły wartość majątku, drugi małżonek może żądać zwrotu wydatków w sprawie o podział majątku. Analogicznie, gdy ktoś inwestuje ze swojego majątku osobistego w firmę wchodzącą do majątku wspólnego, także należy się rozliczenie nakładów.
Zdarza się również, że małżonek twierdzi, iż dany składnik został nabyty z majątku osobistego jednego z nich, np. ze środków otrzymanych w spadku. Wtedy postępowanie dowodowe ma kluczowe znaczenie. Sąd, opierając się na kodeks postępowania cywilnego, bada dokumenty, zeznania strony postępowania i świadków.
Nierówne udziały małżonków w majątku wspólnym
Co do zasady po ustaniu wspólności majątkowej małżonkowie mają równe udziałów w majątku wspólnym. Jednak możliwe jest ustalenie nierównych udziałów małżonków, jeżeli przemawia za tym dobro rodziny, wkład każdego z małżonków w tworzenie dorobku lub zasadami współżycia społecznego.
W praktyce, aby ustalenie udziałów odbiegające od zasady połowy na połowę było możliwe, trzeba wykazać, że np. jeden z małżonków konsekwentnie uchylał się od pracy, trwonił majątek czy naruszał wspólności małżeńskiej. Mówimy wtedy o nierównych udziałach małżonków.
Trzeba też pamiętać, że w niektórych sytuacjach sąd może stwierdzić nieważność czynności prawnej dokonanej przez jednego z małżonków, np. gdy doszło do zbycia składnika wspólnego z rażącym naruszeniem dobra rodziny.
Jak wygląda sprawa o podział majątku w sądzie?
Jeśli byli małżonkowie nie potrafią sami porozumieć się co do tego, jak ma wyglądać podział majątku wspólnego, każde z nich może żądać podziału majątku wspólnego przed sądem. Najczęściej właściwy jest sąd rejonowy według miejsca położenia nieruchomości lub ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania byłych małżonków.
We wniosku (albo pozwie, gdy łączony jest z rozwodem) trzeba wskazać:
- kiedy doszło do ustania wspólności majątkowej,
- jaki jest skład majątku wspólnego małżonków,
- które elementy to majątek osobisty każdego z nich,
- czy wchodzi w grę ustalenie nierównych udziałów,
- jakie były nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty i z odwrotnie.
W toku postępowania sądowego strony często spierają się o to, czy dane rzeczy to składniki majątkowe wspólne, czy składniki majątku osobistego. Czasem kluczowe jest to, czy zakup miał miejsce w trakcie trwania wspólności ustawowej, czy już po jej ustaniu, a także czy nie doszło do przekształceń typu „wspólnego na majątek osobisty” albo odwrotnie.
Gdy w skład majątku wchodzi nieruchomość i sąd przyznaje ją jednemu z małżonków, zwykle wiąże się to z obowiązkiem spłaty pozostałych. W orzeczeniu sąd może wskazać też termin uiszczenia odsetek, jeżeli spłata jest rozłożona na raty.
W efekcie cały podział majątku wspólnego oraz rozliczenia nakładów i długów następują z mocy orzeczenia sądu. Często na tym tle pojawia się także problem udziałów w spółkach czy wspólności łącznej wspólników, a także relacja z wspólności majątku spadkowego i późniejszego działu spadku.
Kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika?
Jeżeli planujesz rozwód albo już po nim jesteś i chcesz ustalić, które przedmioty majątkowe są twoje, a które podzielisz z małżonkiem, warto skonsultować się z profesjonalistą. Prawnik pomoże przygotować wniosek, uporządkować postępowanie dowodowe i zadbać, by w sądzie jasno rozróżniono, co wchodzi do dorobku, a co jest tylko twoje, tak, by podział majątku wspólnego rzeczywiście odzwierciedlał realny wkład obu stron i chronił twoje interesy.