Podział majątku po rozwodzie bardzo często kończy się przyznaniem jednego składnika majątku jednemu z małżonków. Najczęściej chodzi o mieszkanie, dom, działkę, samochód albo przedsiębiorstwo. Jeżeli wartość tego składnika przekracza udział, który przypada temu małżonkowi w majątku wspólnym, sąd zasądza spłatę na rzecz drugiego małżonka.
W praktyce najważniejsze pytanie brzmi wtedy: czy spłatę trzeba zapłacić od razu, czy można rozłożyć ją na raty? Odpowiedź brzmi: sąd może rozłożyć spłatę na raty, ale nie robi tego automatycznie. Musi uwzględnić zarówno sytuację osoby zobowiązanej do zapłaty, jak i interes małżonka, który ma tę spłatę otrzymać.
Skąd bierze się obowiązek spłaty małżonka?
Obowiązek spłaty pojawia się wtedy, gdy jeden z małżonków otrzymuje w podziale majątku składnik majątkowy o wartości wyższej niż jego udział. Typowy przykład to wspólne mieszkanie warte 800 000 zł, które po rozwodzie ma zostać przyznane jednemu z małżonków. Jeżeli udziały są równe, a nie ma innych rozliczeń, drugi małżonek może żądać spłaty odpowiadającej połowie wartości mieszkania.
Podstawą takich rozliczeń jest odpowiednie stosowanie przepisów o dziale spadku i zniesieniu współwłasności do podziału majątku wspólnego. Sąd Najwyższy wskazywał, że przy podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej zastosowanie mają między innymi art. 46 k.r.o. oraz przepisy o zniesieniu współwłasności, w tym art. 210 i następne k.c.
Jeżeli rzecz nie daje się podzielić, może zostać przyznana jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego albo sprzedana, a uzyskana cena zostaje następnie podzielona. Sąd Najwyższy wprost wskazuje, że w razie przyznania rzeczy jednemu współwłaścicielowi powstaje obowiązek spłaty drugiego.
Czy sąd może rozłożyć spłatę na raty?
Tak. Zgodnie z art. 212 § 3 k.c., jeżeli sąd ustala spłatę albo dopłatę, powinien oznaczyć termin i sposób jej zapłaty, wysokość i termin zapłaty odsetek, a w razie potrzeby także sposób zabezpieczenia. Przepis ten przewiduje również możliwość rozłożenia spłat i dopłat na raty, przy czym terminy ich płatności nie mogą łącznie przekraczać 10 lat.
Nie oznacza to jednak, że każdy małżonek może domagać się rat przez 10 lat. Dziesięć lat to maksymalna granica, a nie standard. Sąd powinien zbadać, czy raty są rzeczywiście uzasadnione i czy ich wysokość daje realną szansę wykonania orzeczenia.
Znaczenie ma między innymi dochód małżonka przejmującego majątek, jego zdolność kredytowa, posiadane oszczędności, możliwość sprzedaży innych składników majątku oraz to, czy drugi małżonek potrzebuje pieniędzy od razu, na przykład na zakup nowego mieszkania.
Sąd Najwyższy podkreślił, że przy ustalaniu terminu i sposobu zapłaty nie można pomijać uzasadnionego interesu osoby uprawnionej do spłaty. Rozłożenie spłaty na długi okres nie może prowadzić do niedopuszczalnego zróżnicowania ochrony majątkowej byłych współwłaścicieli.
Sąd bada nie tylko możliwości płatnicze, ale też interes drugiego małżonka
W sprawach o podział majątku często jedna strona chce przejąć mieszkanie, ale nie ma gotówki na natychmiastową spłatę. Samo to nie wyklucza przyznania jej mieszkania. Może jednak oznaczać konieczność rozłożenia spłaty na raty, wyznaczenia dłuższego terminu zapłaty albo zabezpieczenia roszczenia drugiego małżonka.
Z drugiej strony sąd nie powinien przyznawać rzeczy osobie, która nie ma realnych możliwości dokonania spłaty. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wybór między przyznaniem rzeczy jednemu ze współwłaścicieli a sprzedażą nie może zostać dokonany bez rozważenia, czy osoba przejmująca rzecz ma realne możliwości zapłaty spłaty.
W praktyce oznacza to, że strona, która chce przejąć mieszkanie albo dom, powinna przygotować się dowodowo. Przydatne mogą być dokumenty potwierdzające dochody, decyzja kredytowa, promesa bankowa, historia oszczędności, umowa przedwstępna sprzedaży innego majątku albo konkretna propozycja harmonogramu spłat.
Czy można zmusić małżonka do przejęcia mieszkania i spłaty?
Co do zasady nie powinno się przyznawać rzeczy osobie, która jej nie chce. Sąd Najwyższy wskazał, że nie można przyznać rzeczy na własność temu współwłaścicielowi, który jej nie chce, a zniesienie współwłasności przez przyznanie rzeczy jednej osobie nie może nastąpić wbrew jej woli.
Ma to duże znaczenie w sprawach rozwodowych i po rozwodzie. Jeżeli żaden z małżonków nie chce przejąć mieszkania albo żaden nie jest w stanie spłacić drugiego, sąd może dojść do wniosku, że właściwym rozwiązaniem jest sprzedaż rzeczy. W praktyce warto wtedy rozważyć sprzedaż na wolnym rynku, ponieważ sprzedaż sądowa może być mniej korzystna ekonomicznie.
Jak sąd ustala termin spłaty?
Sąd może zasądzić spłatę jednorazową, na przykład w terminie 3 albo 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia. Może też rozłożyć ją na raty miesięczne, kwartalne albo roczne. Możliwe jest również rozwiązanie mieszane, na przykład większa pierwsza wpłata, a pozostała część w ratach.
Przykład: sąd przyznaje mieszkanie żonie i zasądza od niej na rzecz męża 300 000 zł spłaty. Jeżeli żona ma zdolność kredytową, sąd może wyznaczyć jednorazowy termin zapłaty, który pozwoli jej uzyskać kredyt. Jeżeli kredyt nie jest realny, ale żona osiąga stałe dochody, sąd może rozważyć raty. Jeżeli jednak raty byłyby symboliczne i spłata trwałaby wiele lat bez realnego zabezpieczenia, sąd powinien uwzględnić także interes męża.
Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że ocena musi być wyważona. W jednej ze spraw zaakceptowano stanowisko, że deklaracja spłaty nie była wiarygodna, skoro osoba przejmująca nieruchomość nie dawała realnych gwarancji zapłaty w takim czasie, aby drugi uczestnik mógł zaspokoić swoje potrzeby mieszkaniowe.
Czy sąd musi zasądzić odsetki od spłaty?
Odsetki są bardzo ważnym elementem rozstrzygnięcia. Jeżeli spłata zostaje odroczona albo rozłożona na raty, powstaje pytanie, czy osoba czekająca na pieniądze powinna otrzymać dodatkową rekompensatę.
Sąd Najwyższy wskazuje, że oznaczenie sposobu i terminu zapłaty spłat powinno być dokonane przez sąd z urzędu. W orzecznictwie wyjaśniono także, że sąd powinien z urzędu orzec o odsetkach za opóźnienie od spłat i dopłat. Możliwe są również odsetki kapitałowe, czyli takie, które rekompensują późniejsze otrzymanie pieniędzy, choć nie w każdym przypadku sąd musi je zasądzić.
W praktyce warto we wniosku o podział majątku albo w stanowisku procesowym dokładnie wskazać, od kiedy mają być naliczane odsetki. Inaczej wygląda sytuacja, gdy spłata ma nastąpić jednorazowo w krótkim terminie, a inaczej, gdy ma być rozłożona na wiele lat.
Jak zabezpieczyć spłatę małżonka?
Samo zasądzenie spłaty nie zawsze wystarcza. Jeżeli spłata jest wysoka, a termin płatności odroczony albo rozłożony na raty, osoba uprawniona powinna zadbać o zabezpieczenie zapłaty.
Art. 212 § 3 k.c. pozwala sądowi określić sposób zabezpieczenia spłaty. W praktyce przy nieruchomościach najczęściej rozważa się hipotekę na nieruchomości przyznanej małżonkowi zobowiązanemu do spłaty. Takie zabezpieczenie ma szczególne znaczenie wtedy, gdy wysokość spłaty jest duża w stosunku do dochodów i majątku osoby zobowiązanej.
Sąd Najwyższy uznał, że ustanowienie zabezpieczenia spłaty w formie hipoteki mieści się w art. 212 § 3 k.c. i może być uzasadnione zwłaszcza wtedy, gdy zasądzona spłata pozostaje w znacznej dysproporcji do dochodów oraz majątku osoby zobowiązanej.
W sprawie o podział majątku można więc wnosić nie tylko o zasądzenie konkretnej kwoty, ale także o jej zabezpieczenie. Taki wniosek powinien być konkretny. Warto wskazać, na jakiej nieruchomości ma zostać ustanowione zabezpieczenie, do jakiej kwoty i dlaczego bez zabezpieczenia wykonanie postanowienia może być zagrożone.
Co zrobić, gdy były małżonek nie płaci spłaty?
Jeżeli postanowienie o podziale majątku jest prawomocne i zawiera obowiązek zapłaty określonej kwoty, może stać się podstawą egzekucji po nadaniu mu klauzuli wykonalności. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje, że tytułem egzekucyjnym jest między innymi prawomocne orzeczenie sądu oraz ugoda zawarta przed sądem. Podstawą egzekucji jest natomiast tytuł wykonawczy, czyli tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności.
Jeżeli więc były małżonek nie zapłaci w terminie, można wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności, a następnie skierować sprawę do komornika. Zabezpieczenie w postaci hipoteki może wtedy znacząco poprawić sytuację osoby uprawnionej do spłaty.
Czy sąd może obniżyć wysokość spłaty?
Co do zasady wysokość spłaty wynika z wartości udziałów w majątku wspólnym. Sąd nie powinien dowolnie obniżać spłaty tylko dlatego, że osoba zobowiązana znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. Trudna sytuacja może uzasadniać raty, odroczenie terminu albo zabezpieczenie, ale nie zawsze obniżenie samej kwoty.
Sąd Najwyższy w 2024 r. wskazał, że art. 212 k.c. sam w sobie nie daje podstawy do obniżenia dopłat lub spłat wynikających z wartości udziałów. Jednocześnie dopuścił możliwość zastosowania art. 5 k.c. w wyjątkowych sytuacjach, gdy żądanie spłaty stanowiłoby nadużycie prawa.
To oznacza, że obniżenie spłaty jest wyjątkiem, a nie regułą. W zwykłych sprawach o podział majątku kluczowe znaczenie ma prawidłowa wycena majątku, ustalenie udziałów, rozliczenie nakładów oraz ustalenie realnego terminu zapłaty.
Jak przygotować się do sprawy o spłatę?
Osoba, która chce otrzymać spłatę, powinna zadbać o aktualną wycenę majątku, precyzyjny wniosek o termin zapłaty, żądanie odsetek oraz wniosek o zabezpieczenie. Jeżeli druga strona chce rat, warto domagać się wykazania, że raty będą realnie płacone.
Osoba, która chce przejąć mieszkanie, dom albo inny wartościowy składnik majątku, powinna wykazać, że będzie w stanie spłacić drugiego małżonka. Samo oświadczenie, że „jakoś zapłacę”, może nie wystarczyć. Sąd może oczekiwać konkretnych dowodów, ponieważ przyznanie rzeczy jednej stronie z obowiązkiem spłaty drugiej nie może prowadzić do iluzorycznej ochrony praw osoby uprawnionej.
Podział majątku Katowice
Sąd może rozłożyć spłatę małżonka na raty, ale musi zachować równowagę między interesami obu stron. Maksymalny okres spłaty wynosi 10 lat, lecz nie jest to termin automatyczny. Im wyższa spłata i im dłuższy termin płatności, tym większe znaczenie ma zabezpieczenie, zwłaszcza hipoteka na nieruchomości przyznanej małżonkowi zobowiązanemu do zapłaty.
W sprawie o podział majątku warto więc walczyć nie tylko o samą wysokość spłaty, ale również o termin jej zapłaty, odsetki i realne zabezpieczenie. To właśnie te elementy często decydują o tym, czy korzystne postanowienie sądu rzeczywiście zostanie wykonane.